Yenə müəllimə qaçqınlardan danışırdı.  Bizdə müəllimənin dediklərinə uşaq sadəliyi ilə qulaq asırdıq.   Amma nə üçünsə, müəllimə kədərli baxışları ilə bizə baxırdı.  Görünür ölkədə, olan hadisələr müəllimənin əhvalına çox pis təsir edirdi.  Çünki, dərslərin suallarına o qədər də, əhəmiyyət vermirdi.  Bu onsuzda oxumayan və tənbəl olan şagirdlərin xeyrinə idi.  Mən isə yalnız müəllimənin hərəkətlərinə baxıb, özüm üçün nəticələr axtarırdım.  Müəllimə kədərli  idi.  Deyəsən şagirdlərində hərəkətlərinə heç fikir vermirdi.  Amma bəzən mənə baxıb nəsə fikirləşirdi.  Mən isə yenə xəyallar aləminə baş vurmuşdum.  Bu müharibənin nə ilə nəticələnəcəyini, içimizdə olan sapı bizdən olan baltaların, bizim əllərimizi  necə kəsdiyini düşünürdüm.  Bu vaxt zəng vuruldu.   Hər kəs sinif otağından dəhlizə qaçmağa başladı.  Müəllimə mənə baxıb, sən getmə, sənə sözüm var deyərək qapını bağladı.  İstəmirəm ki, belə söhbətlərə baş qoşasan!  Bildin!  Qəzəbli halda mənə baxdı.  Mən təəcüblü halda, hələ də ona baxırdım.  Son günlər doğurdanda onun halı yaxşı deyildi.   Məgər mən nə etmişəm deyib ona təəcüblə baxdım.O, is  ə cavabında anan çox əziyyət çəkir.S  ənin küçədə etdiyin söhbətləri anana deyirlər.Axı o, sad  ə qadındır.Ona   əziyyət verməyi düz iş bilirsən, deyib ağlamağa başladı.M  ənim heç bir işdən xəbərim yoxdur.M  ən anamı incitmirəm, yəqin ki, sizə səhv məlumat veriblər dedim.O, ağlayır, b  əzən qəzəbli, bəzən də, mülayim formada küçədə dediyim sözləri təkrar edirdi.H  ər şey aydın idi.M  ənim Qarabağla bağlı sözlərim bəzi adamların və onların uşaqlarının xoşuna gəlməmişdi və onların valideynləri məndən şikayət edərək, ilk əvvəl anama və sonra isə müəlliməmə müraciət edib məni tənbeh etmək fikrinə düşmüşlər.M  ənim fikrə getdiyimi görən müəllimə, anan yazıqdır, atan kimi ona dərd olma.Axı atam anama d  ərd olmayıb deyib müəlliməmə baxdım.O, is  ə cavabında hələ uşaqsan, belə işləri bilməzsən dedi.Yadında saxla! Anan çox ç  ətinlikdədir.S  ən böyüyəndə hər şeyi biləcəksən.Gözü yaşlı qadınlar, b  əzənkişil  ərə görə gözü yaşlı olur.Bax m  ənim ağlamağımı görürsən, lakin səbəbin bilmirsən, amma bilməlisən, o getdi və bir daha geri qayıtmayacaq.M  ən təəcüblə necə yəni getdi, axı sizin nişanlınız yaxşı adam idi.O, mill  əti çox sevən bir adamdır deyə bildim.O, is  ə cavabında, sən uşaqsan bir zaman gələcək ki, hər şeyi biləcəksən.Amma indi s  ənin üçün bu söhbətlər tezdir.S  ən oxumalısan və cəmiyyətə dəyərli bir adam olmalısan deyib yenə ağladı. Artıq dayana bilmirdim, o mənim müəlliməm olsa da, istəmirdim ki, onun qarşısında ağlayım.Burdan qaçmalı idim.Özümd    ən aslı olmayaraq, qapını açaraq qaçdım, amma hara gedəcəyimi bilmirdim.Ancaq qaçırdım, hara getdiyimi bilm  ədən qaçırdım.Qaçdıqca özümd  ən uzaqlaşıb getmək istəyirdim.Artıq m  əktəbdən çox uzaqda olduğumu görüb, ağlamağa başladım.Dem  əli o, ölüb, amma necə ölüb və harda?B  əlkə də şəhid olub?Amma çox güman ki,onu öldürübl  ər.İll  ərdi mənim müəlliməmi sevən, kimsəsiz olan, kimsəsiz olduğuna görə də, müəlliməmi ona verməmişdilər.Amma o, is  ə mübarizə aparıb, 10 ildən sonra artıq ki, müəllimənin atasını razı salmışdı.Lakin 10 il nec  əəziyyətlər çəkdiyi, yaşınında çoxaldığı məlum olsa da, hədəfindən dönməmiş, bu qızdan ötrü çox əziyyətlər çəkmişdi.B  əzən onu küçədə görən qadınlar, ələ salaraq ay yetim niyə bu qızı qaçırtmırsan deyib məsxərə edərdilər.O, is  ə başını aşağı salıb, qadınlara baxmadan qəmli halda deyərdi.Çünki, günahdır.Əg     ər atası razı olmasa, onu ala bilmərəm.Çünki atanın razılığı, m  ənim üçün önəmlidir, gərək atası razılıq versin.Atası h  ə cavabın verəndən sonra kəbin kəsəcəm.H   ətta bir dəfə həmin gənc mənim müəlliməmə elçı getmişdi.Mü  əllimənin Qarabağa getməyib, kənd də gizlənən qardaşları həmin oğlanı tapıb döymüşdülər.O, is  ə cavabında sakitcə baxmış, sevdiyi qıza görə, onlara heç bir söz deməmişdi.Amma m   ən bu hadisəni eşidəndə, əsəbimdən balaca olduğumüçün, onlara gücüm çatmadığına gör  ə, yumruqlarımı dıvara vuraraq, hiddətlə səsimi boğmuşdum.H  ətta bir dəfə, o gənci görəndə, sən onları niyə döymədin! deyib ona qəzəbli halda baxmışdım.O, cavabında, m  ən zalım deyiləm deyərək başımı sığallamışdı.Artıq mü  əllimənin atası da, bu məsələdən yorulub, qızı ilə bu gəncin nişanlanmasına icazə vermiş və bundan sonra da, toy adət-ənənələri bu gənclərin birləşməsinə maniə yaratmışdı.Amma g   ənc kəbin kəsdirsə də, öz halal arvadını,evinə apara bilməmişdi.Çünki, qızın qoçu qardaşları bu iş  ə mane olmuşlar.Onların toy niyy   ətləri bu iki gəncin birləşməsinə ağır zərbə vurmuşdu.Artıq ill  ər keçsə də, kimsəsiz gənc sevdiyi xanımdan uzaq düşmüşdür.Yadımdadır, bir gün atama,   əmi məni də Qarabağa döyüşə apar deyəndə, atam təəcüblə ona baxmış, bəs müəllimə xanım nə olacaq deyərək gözlərini ona zilləmişdir.O, is  ə cavabında, vətənimin bu ağır günündə, vətənimi düşmənlərdən təmizləməyim düzgün addım deyilmi? demiş və axşam atamla bərabər döyüş bölgəsinə yollanmışdır.Amma indi o, yoxdur.O, ölüb, b    əlkə də öldürüblər.İnana bilmirdım.B    əs mənim müəlliməm necə olacaq?Bilmirdim o oğlana ür  əyimdə nə deyim.Günahkar kim idi.Erm    əni?O, oğlan?Yox    sa mənim müəlliməmin ailəsi?Bu suallar m  əni daha da, qəzəbli edirdi.İst  əmirdim evə gedim.Anam gözl  ərimdən biləcək deyib, yenə ağlamağa başladım.Mü  əllimə düz deyir, mən ona çox dərd verirəm.Axı, m  ənim göz yaşlarım, onun o biri otaqda xısın-xısın ağlamasına səbəbdir.Onsuzda anam h  ər şeyi biləcək, bilmirəm nə niyyətlə, amma müəllimənin ərinin nakam taleyini yəqin ki, anama xəbər veriblər.Daha getm  əliyəm, qarnımda acdır deyib, ayağa qalxdım.Qapını döym  əyimlə, anamın əsəbi səsi qulaqlarımda səsləndi.Yen   ə futboldan gəlirsən?M  ən isə, yox nə futbol deyib başımı aşağı saldım.B  əs bu nə üst-başdır ki, toz içindədir?Qonşunun qızı neç  ə saatdır gəlib evdədir, bəs sən hardasan?M  ən bilmirəm deyib, o biri otağa keçdim.Nec  ə yəni bilmirəm, mən o qızdan soruşdum, o qızda cavabında dedi ki, sən müəllimə ilə danışandan sonra, stadion tərəfə qaçmısan.O, is  ə səni çağırıb.  Sən isə, ona qəzəbli baxmısan.M  əgər sənə deməmişəm ki, qızlara qarşı nəzakətli ol!S  ənin nə ixtiyarın var ki, sinif yoldaşına və yaxud başqa bir qıza qəzəbli baxasan.M  əgər mən səni belə tərbiyə etmişəm deyərək, anam mənə baxdı.M  ən isə cavabında, mən ondan üzr istəyərəm deyərək küçəyə qaçdım.Anam is  ə arxamca səslənərək evlərinə getmə, çünki qonşu qızgildədir.Anamın m  əni belə qarşılaması, çox gözəl idi, hətta çox xoşuma gəldi.Yaxşı ki, anamın heç n  ədən xəbəri yoxdur. 

     Artıq küçədəyəm.  Təmiz hava ciyərlərimə doldu.   Anama heç bir qonşu heç nə deməyib.  Təəcüblüdür.  Yəqin heç kəsin onun ölüm xəbərindən xəbəri yoxdur.  Təxmini on-on beş dəqiqədən sonra qara rəngli qapının qarşısında idim.  Qapını döydüm.   Qapını açdılar.  Yaşlı bir qonşumuz, məni görüb, hə gəl içəri milli qəhrəman deyərək güldü.  Mən ədəblə salam verib, qonşu qadının sözlərinə əhəmiyyət verməyərək, sinif yoldaşlarımın oturduğu otağın qapısın döydüm.  İçəridən buyurun deyiləndən sonra, asta-asta qapını açıb boylandım.  Bəzi sinif yoldaşlarım məni görüb, təşvişlə xəbərin var, xəbərdən?  Mən isə bura qonşu qızdan üzr istəməyə gəlmişdim.  Ancaq onların bu təlaşına cavab olaraq, məgər nə olub deyə bildim.  Oğlanlardan biri qonşu qızına baxaraq, bəs sən deyirdin ki, Ceyhun hər şeyi bilir deyib kövrəldi.   Mən özümü saxlaya bilmədim.  Artıq göz yaşlarım sözümə baxmırdı.  Hə ölüb dedim.  Qızların ağlamaq səsi, o biri otaqlarda eşidilməyə başladı.  Bu vaxt mənə milli qəhraman deyən qadın, qapını açıb bizə təəcüblə baxdı.  Yenə məni süzüb, yenə nə oyun çıxartmısan deyə əsəbi halda çayı qabağıma qoydu.  Bu qonşunun qızı, qəfil anasına baxaraq, dedi: Ana o, ölüb.  Həmin qadın təşvişlə qışqırdı və mənə baxıb atan deyib, əlindəki o biri çay stəkanlarını əlindən saldı.  Çayın isti suyu bədəninə töküldü.  Mən qorxaraq, yox atam sağdır xala deyə bildim. O, isə bəs kim ölüb, deyib ağladı. Oğlanlardan biri, xala müəllimə dedi. Həmin qadın qışqıraraq, yetim bala bundan sonra can ay yetim deyib yerə yıxıldı.  Qızlardan biri su arxasınca qaçdı.  Heç kim qorxudan, qadına yaxın gedə bilmədi.  Ona su veriləndən sonra, özünə gəldi və ağlayaraq bizdən, müəllimə bilir soruşdu.  Mən isə cavabında, hə deyə bildim.Artıq onun ölümü bütün m  əktəbə, məhləyə yayılmışdı.O, gün h  ər kəs ondan danışırdı, bəziləri onu qınayır, niyə görə Qarabağa getdi deyib, başını bulayır, bəziləri isə, onun yaxşılığından, sədaqətli, mərd, təmiz oğlan olmasından söhbət açırdı.Bu sözl  əri eşidə-eşidə artıq evimizin qapısında idim.Qapını döym  əyə cürət edə bilmirdim.Bird  ən qapının açılması və anamın qəmli baxışları ilə, üz-üzə qalmağım, həyatımın ən faciəli anlarına çevrildi.Anam gözl  əri qızarmış halda, mənə baxaraq gəl hər şeyi bilirəm dedi.M  ən qapıdan içəri girib, otağa boylandım.Anam   əgər bu qədər ağlayıbsa, yəqin ki, ürək dərmanının şüsəsi, stolun üstündə olmalı idi.O, m  ənə baxaraq hara boylanırsan? Dərmanda qurtarıb, istəmirəm ki, son qalan çörək pulumuzu dərmana verim, deyərək ağladı.Görürs  ən də, hamı bir-bir ölür.O, yazıq oğlanda öldü.Onu öldürdül    ər.M  ən anamın bu sözlərindən sonra təəcüblə ona baxdım.Y  əni deyirsən, onu öldürüblər?Axı ona erm  əni gülləsi dəyib, axı O, cəbhədə ölüb.Yox  ay bala, onu bizim cəmiyyət öldürüb deyərək yenə ağladı.M  ən isə, dözməyərək ona erməni gülləsi dəyib, o vətəni yolunda canın verib, nə üçün onun qəhramanlığına kölgə salırsız deyə bildim.O, is  ə boş-boş danışma.Onu bizim c  əmiyyət öldürdü.O, xanımı   ilə xöşbəxt olsa idi, sonra döyüşə getsə idi, mən onu qəhraman bilərdim.Bilirs  ən?Onun q  əlbi bizimkilərin əlindən yara bağlamışdı.N  ə olsun yetim idi, məgər ona qız vermək olmazdı.Heç bilirs  ən, 10 il sürünmək nə deməkdir.Yetim böyüm  ək, ac qalmaq nə deməkdir?Bilmirs  ən.S  ən usaqsan, amma mən bilirəm.Çünki m  ən yetim böyümüşəm.O, g  ənci məni kimi heç kim başa düşə bilməz.O, qızı ist  əyəndə sən heç yox idin.Biz bura t  əzə köçmüşdük.H  ər kəs onlardan danışırdı ki, bir oğlanı o qızın qohum-əqrabası giriftar edib.Bir neç  ə illərdən sonra, atanda bu məsələyə qarışsa da, o kişi o oğlana qız vermədi.N  ə var nə var ki, bu oğlan yetimdir.N  ə olsun ki, atası-anası ölub bu uşaq ikən.M  əgər onun haqqı yoxdur ki, sevib evlənsin.Yadımdadır, axşamlar biz  ə gələrdi, məndə süfrə salardım.Atanla b  ərabər çörək yeyərdi, bəzən də, yediyi yeməyi kənara qoyub düşünərdi.Atan çox vaxt ona dey  ərdi ki, qardaş çörəyini ye, özünə fikir ver.Çalış inkişaf ed  əsən, bəlkə o zaman bunları razı sala bildin.O yazıq is  ə,əmi o qızı alacam deyirdi.Aldı, amma nec  ə?Almasaydı ondan yaxşı idi.Qız evi gördül    ər ki, müharibə başlayıb, bu axır-əvvəl müharibəyə gedəcək.Ona gör  ə də, qızı buna verib, şərt kəsdilər ki, müharibə qurtarandan sonra toy etsinlər.Bunlara bax, bun  ların şərtlərinə bax.Onlar bilirdil  ər ki, bu yetim Allahdan qorxur və Allah üçün iş görür.Bu s  əbəbə görə də, bu oyunları qurdular.Allahsızlar dey  ərək anam daha da hıçqırdı.M  ən isə, anama daha bəsdir, xahiş edirəm səndən ağlama, axı sənə bir şey olsa, məndə yetim qalacağam dedim.Anam bu sözümd  ən sonra mənə baxıb, dedi: narahat olma yetimləri Allahböyüdür, vay öl  ənin halına.M  ən onun, məni qucaqlamasını istədiyim halda, o isə mənə baxaraq, sən əsl kişi olmalısan, hələ gələcəkdə sənin nə qədər çətin illərin var deyib mətbəxə getdi.Artıq anamın niyy  əti mənə yavaş-yavaş aydın olurdu.O m   ənim öz ayağım üstündə durub, heç kimə möhtac olmamağımı istəyirdi.Amma yen   ə də, bəzi məsələlər mənə aydın deyildi.N  ə üçün anam məni qucaqlamadı.N  ə üçün o məni qucaqlayıb, dostun qəhramancasına vətənə canını fəda edib demədi.Amma o doğurdanda ölmüşdü.Ondan bir otaqlı kims    əsiz bir ev, qucaqlaya bilmədiyi həyat yoldaşı və cəbhədən göndərilən vəsiyyətnamə qalmışdı.

 Bakı şəhəri

25.11.2012 ci il